>>Người Quảng với... nhiếp ảnh

Kỳ cuối: Bức ảnh đoạt giải toàn Đông Dương và nỗi niềm ảnh xưa!

(Cadn.com.vn) - Khi cố công tìm hiểu về những hình ảnh xưa do người Pháp chụp trên vùng đất Quảng Nam  - Đà Nẵng xưa, tôi đã thực sự bất ngờ khi biết rằng có nhiều nhiếp ảnh gia ở xứ Quảng đã chụp được những bức ảnh tuyệt đẹp, đoạt giải toàn Đông Dương và đến tận bây giờ nó vẫn còn nguyên giá trị nghệ thuật.

Có thể nói thêm rằng, kể từ khi cụ Phạm Phú Thứ lần đầu tiên tiếp cận với chiếc máy ảnh khi đi sứ sang Pháp và đến khi Đặng Huy Trứ lập nên một hiệu ảnh Cam Hiếu Đường tại Hà Nội thì người Việt Nam mới biết đến nhiếp ảnh. Cũng chính vì thế mà lúc bấy giờ người Việt nắm được kỹ thuật chụp ảnh đã là khó, chứ đừng nói gì đến chụp được ảnh đẹp.

Ấy thế mà có nhiều nhiếp ảnh gia Quảng Nam xưa lại ghi được những khoảnh khắc đẹp, mà cả người Pháp cũng phải thán phục. Bức ảnh đầu tiên cần phải nói đến đó là Tát nước của nhà nhiếp ảnh Trương Trừng, đoạt giải nhất toàn Ðông Dương năm 1940 và bức ảnh này được chọn in trên tờ giấy bạc Ðông Dương mệnh giá 500 đồng phát hành năm 1941.

Xin giới thiệu đôi nét về nhà nhiếp ảnh Trương Trừng, ông sinh năm 1901, tại làng Mông Lãnh, Quế Sơn, Quảng Nam, trong một gia đình Nho giáo. Nhờ có vốn tiếng Pháp và gia đình khá giả, ông đã được tiếp cận và say mê  nhiếp ảnh. Ông cùng các bạn ảnh mua sách báo kỹ thuật nhiếp ảnh từ Paris về học hỏi, đồng thời đặt mua máy móc về tự in phóng ảnh. Với chiếc máy ảnh hai ống kính Roleiflex 3.5, mà thời đó giới cầm máy coi như một báu vật, ông Trừng đã lang thang khắp nơi để săn ảnh.

Bức ảnh Tát nước đến với ông như một phần thưởng xứng đáng công sức của ông. Bức ảnh này, được ông chụp vào một buổi sớm trên đồng ruộng Cẩm Hà, ngoại vi của đô thị cổ Hội An. Trước cảnh đắc ý, ông Trừng bấm máy nhiều tấm khác nhau, nét chính vẫn là 6 người tát nước bằng 3 chiếc gàu sòng, chụp ngược sáng nhưng có thay đổi bờ ruộng, thêm người ngồi bên góc phải cho bố cục được hoàn chỉnh. Tất cả tạo nên sự đặc trưng của vùng nông thôn Việt Nam thời bấy giờ, đặc trưng của văn minh lúa nước.

Bờ sông Hàn ngày xưa.

Năm 1940, ông Trừng gửi những bức ảnh tâm đắc dự thi nhiếp ảnh toàn Ðông Dương và tác phẩm Tát nước đoạt giải nhất cùng với tấm huy chương và tiền thưởng. Đặc biệt, vào  năm 1941, Ngân hàng Ðông Dương đã chính thức chọn ảnh Tát nước của tác giả Trương Trừng đưa lên tờ giấy bạc 500 đồng. Tờ bạc được in bằng kỹ thuật khắc nổi nhiều màu tại nhà in I.D.E.O. Kỹ thuật khắc nổi được giao cho nhà chạm khắc nổi tiếng của Hà Nội, ông Phạm Ngọc Khuê thực hiện. Ông Khuê đã nhiều lần trao đổi với ông Trừng và hai bên cũng đã thỏa thuận về việc thay đổi một phần bố cục của ảnh Tát nước cho phù hợp với tờ giấy bạc đó.

Một bức ảnh được chọn in lên tờ giấy bạc Đông Dương lúc ấy là không dễ dàng, phải qua sự kiểm duyệt của người Pháp, vì vậy bức Tát nước của ông Trương Trừng được chọn là một tác phẩm nghệ thuật giá trị. Và nó còn có ý nghĩa hơn khi được một người Việt chụp, chứ không phải người Pháp.  Sau này, ông Trừng về nhà mở tiệm chụp hình mang tên “Lệ Ảnh” và sống với nghề ảnh cho tới khi ông bị Pháp bắt do hoạt động Việt minh năm 1947. Ông mất năm 1948 cũng tại Hội An, khi mới 47 tuổi.

Trong lúc tìm hiểu về việc sưu tầm ảnh xưa ở Hội An, tôi được biết về một bức ảnh đẹp khác, cũng được người Pháp trao giải thưởng. Đó là tác phẩm của ông Huỳnh Sau - nhiếp ảnh gia có tiếng ở Hội An trước đây. Bức ảnh ghi lại hình ảnh chân dung một ông lão với vẻ chiêm nghiệm, ánh mắt nhìn vào cõi hư vô, toát lên một vẻ đẹp dung dị. Ông Huỳnh Liên -  con của nhà nhiếp ảnh Huỳnh Sau cho biết,  bức ảnh này được ông Sau chụp tại Tiên Phước (Quảng Nam).

Bức ảnh "Tát nước" của ông Trương Trừng, ảnh đoạt giải toàn Đông Dương cách đây 70 năm.

Vào năm 1938 bức ảnh được đưa đi “đấu xảo” tại hội chợ ở Hội An và giành được giải nhất. “Tác phẩm của ba tôi được người Pháp trao giấy chứng nhận, huy chương và đặc biệt lúc đó còn có một tờ báo Pháp viết khen bức ảnh của cha tôi. Lúc trước những kỷ vật đó tôi vẫn còn giữ nhưng nay đã bị mất do lũ lụt” - ông Liên nuối tiếc khi nói về những kỷ vật của cha mình bị mất.

Ảnh là một nguồn sử liệu vô cùng quý giá, là sử liệu có độ chính xác rất cao, giúp cho chúng ta hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử. Năm tháng qua đi, cảnh vật thay đổi theo thời gian, con người xứ Quảng xưa ít nhiều cũng đổi thay trước dòng chảy cuộc sống, nhưng với những bức ảnh xưa, chúng ta có thể thấy lại cảnh cũ, người xưa. Tuy nhiên, đến nay việc sưu tầm, bảo quản, công bố những bức ảnh về Quảng Nam - Đà Nẵng xưa vẫn chưa được quan tâm đúng mức.

Mới đây, TP Hội An đã tổ chức sưu tầm và gìn giữ những bức ảnh xưa và đã mang lại những kết quả đáng mừng. Tuy nhiên, việc sưu tầm này không phải dễ dàng. Chị Đỗ Thị Ngọc Uyển – nhân viên Trung tâm quản lý Bảo tàng di tích Hội An cho biết: Đến nay, Trung tâm đã sưu tầm được hơn 300 bức ảnh về con người và cảnh vật Hội An xưa và những bức ảnh này đều được sưu tầm trong dân. “Hiện bây giờ những bức ảnh xưa còn lại trong nhà dân rất ít, do lũ lụt hoặc dọn nhà nên người dân làm thất lạc hết vì vậy công việc của chúng tôi cũng rất khó khăn. Tuy nhiên, Trung tâm cũng đã lập một chương trình dài hạn để gìn giữ ảnh xưa vì nó không chỉ có giá trị về lịch sử mà còn phục vụ rất tốt cho ngành Du lịch”.

Có người nói, quá khứ là linh hồn của tương lai và những bức ảnh xưa đã lưu giữ linh hồn đó. Thiết nghĩ việc lưu giữ và bảo tồn những bức ảnh xưa trên vùng đất Quảng Nam  - Đà Nẵng là điều nên làm, qua đó để các thế hệ sau thấy rằng, xứ Quảng đã từng có một khung cảnh và những nhà nhiếp ảnh chân đất đã được thế giới tôn vinh.

Lưu Hoàng Anh